Made in SaiGon

HỒN PHỐ Trong âm nhạc Trịnh Công Sơn

HỮU DU

Trịnh Công Sơn-một nhạc sĩ tài hoa của nền âm nhạc Việt Nam. Những tác phẩm âm nhạc của ông vừa đẹp về ngôn từ lại thể hiện tính nhân văn, nhân ái sâu sắc về con người, tình yêu và thân phận, trong thập niên 60-90 thế kỷ XX. 

Ông là người tinh tế, hiểu hơn ai hết về lẽ nhân sinh, về cuộc đời dâu bể: 

"Trong cuộc bể dâu 

Ôi trăm ngày phố xá cũng trôi theo 

Trong hội trần gian 

Bao nhiêu ngày yêu cũng không còn 

Từng dòng nước mắt sẽ nhớ thương cho đời 

Từng dòng nước mắt sẽ tiếc cho ngày mai Người người yêu nhau sẽ mất nhau trong đời 

Một ngày tăm tối Khép nghìn sớm mai." 

(Còn Có Bao Ngày-TCS) 

Trong cuộc bể dâu ấy; trong hội trần gian ấy, phố xá được cố nhạc sĩ nhắc đến trước hết. Bởi vì, “Phố” trong âm nhạc Trịnh Công Sơn như một nhân chứng, một đời sống; là tình yêu, là nơi chốn đi về, nơi khởi thủy và chung cục. Nó là Hồn Phố. PHỐ-KHÔNG GIAN TÂM TƯỞNG Phố trở thành chứng nhân, khi mà niềm vui, nỗi buồn, hò hẹn, chia tay, mất mát, hạnh phúc, khổ đau, tuyệt vọng...đều diễn ra trong lòng phố; đong đầy, chồng chất theo thời gian thành những vỉa ký ức, hằn lên trong tâm tưởng Trịnh Công Sơn. 

"Tôi đã đưa em qua nhiều phố 

Những sáng mênh mông tôi ngồi nhớ." 

(Trong Nỗi Đau Tình Cờ-TCS) 

Nhớ! Nhớ Phố, nhớ cuộc đời kia. Không gian quen thuộc của Trịnh Công Sơn là: nhà và phố. Ra phố để bước vào đời sống thực, về nhà để chiêm nghiệm, tĩnh lược cuộc đời và lẽ nhân sinh: 

"Chiều nay em ra phố về 

Thấy đời mình là những chuyến xe 

Còn đây âm vang não nề 

Ngày đi đêm tới 

Trăm tiếng mơ hồ. 

Chiều nay em ra phố về 

Thấy đời mình là những đám đông 

Người chia tay nhau cuối đường 

Ngày đi đêm tới 

Nghe tiếng hư không. 

.................................. Chiều nay em ra phố về 

Thấy đời mình là những quán không 

Bàn im hơi bên ghế ngồi 

Ngày đi đêm tới 

Đã vắng bóng người. 

Chiều nay em ra phố về 

Thấy đời mình là con nước trôi 

Đèn soi trên vai rã rời 

Ngày đi đêm tới 

Còn chút hao gầy." 

(Nghe Những Tàn Phai-TCS) 

Bằng cách nói ẩn dụ, hoán dụ, Phố vừa lung linh hư ảo vừa là một thực thể phản chiếu phần đời của cá nhân nhạc sĩ. Đó như là những chuyến xe, là những đám đông, là những quán không, là con nước trôi. Tất cả đều tít mù trong vòng xoay của đời sống. 

Nhưng cuối ngày, chỉ còn đọng lại: những tiếng mơ hồ, tiếng hư không, vắng bóng người, thân xác hao gầy, tàn phai con nước...như hoàng hôn của chính đời mình vậy! Phố chính là cuộc đời, nơi diễn ra mọi trạng thái của đời sống, để lại dấu ấn đậm nét trong tâm hồn nhạc sĩ, thành nỗi cảm hoài, thành chất liệu muôn màu muôn vẻ cho các tác phẩm âm nhạc. Cả đời rong ruổi đi tìm cái đẹp. Cái đẹp lẩn khuất trong nắng sớm, mưa chiều; trong hoa lá cỏ cây, trong tóc em từng sợi nhỏ, trong tà áo ai bay...trên các con phố thuộc quen khuya sớm đi về. 

PHỐ XƯA Nơi ấy đã quen bước chân, lưu giữ tâm trạng buồn vui, chứng kiến sự chia tay của những cuộc tình. “Phố xưa” trở thành tên gọi da diết, thành nỗi ám ảnh và lại được nhắc đến nhiều nhất Khi tình cờ qua phố cũ: 

"Đôi Khi nắng lên phố xưa 

Làm tôi nhớ 

Đôi khi có mưa giữa khuya 

Hồn tôi bỗng vu vơ 

................................ Đôi khi bước qua phố xưa 

Lòng tôi nhớ 

Đôi khi thấy trăm vết thương 

Rồi như đá ngây ngô. 

(Rồi Như Đá Ngây Ngô-TCS) 

Khi về lại phố xưa: 

Về trong phố xưa tôi nằm 

Có lần nghe tiếng ru bên vườn 

Chợt nghe xác thân không còn 

Và cạnh tôi là đồng vắng. 

Về trên phố cao nguyên ngồi 

Tiếng gà trưa gáy khan bên đồi 

Chợt như phố kia không người 

Còn lại tôi bước hoài." 

(Lời Thiên Thu Gọi-TCS) 

Nhớ phố xưa: 

"Em còn nhớ hay em đã quên 

Nhớ Sài Gòn mưa rồi chợt nắng 

Nhớ phố xưa quen biết tên bàn chân 

Nhớ đèn đường từng đêm thao thức 

Sáng cho em vòm lá me xanh." 

(Em Còn Nhớ hay Em đã quên-TCS)

Phố xưa đều có danh phận, có thể là: phố vui, phố xôn xao, phố nhà, phố hẹn, phố chờ... Vui, vì có em bên phố: 

"Đường phố dài một đường phố dài 

Đường phố này một chiều tôi tới 

Đi thong dong tôi chào vẫy mọi người 

Đường phố cười..." 

( Có Những Con Đường-TCS) 

Đôi khi chỉ mình em vui chân trên phố, còn một người ngậm ngùi trở về với nỗi chia xa: 

"Lặng lẽ chia xa 

Sao lòng quá vội 

Một cõi bao la 

Em cười đâu đó 

Trong lòng phố xá đông vui." 

(Hoa Vàng Mấy Độ-TCS) 

Em về với đời sống vật chất phồn vinh, còn ta một mình nghe tình nặng trĩu: 

"Em theo đời cơm áo 

Mai ra cùng phố xôn xao 

Bao nhiêu ngày yêu dấu tan theo 

Ta ôm tình nặng trĩu 

Nghe quanh đời mưa bão 

Ôi những ngày yêu dấu bọt bèo." 

(Yêu Dấu Tan Theo-TCS) 

Thật sự là em đã quên? Quên cả những khoảnh khắc lung linh tươi đẹp, rực rỡ của cảnh sắc phố bên sông Sài Gòn, khi chiều xuống nước lên: 

"Em còn nhớ hay em đã quên 

Khi chiều xuống bên sông nước lên 

Én nô đùa 

Giữa phố nhà 

Có nằng vàng lạc trên lối đi." 

(Em Còn Nhớ Hay Em Đã Quên-TCS) 

PHỐ LẠ Phố, xưa êm đềm yêu dấu là vậy; đến khi tình yêu thay áo, đời đã nổi trôi...thì phố xưa cũng chỉ còn là những con phố lạ xa, buồn bã, vô hồn. 

"Đường nào quạnh hiu tôi đã đi qua

Đường về tình tôi có nắng rất la đà 

Đường thật lặng yên lòng không gì nhớ 

Giật mình nhìn quanh ồ phố xa lạ." 

(Bên Đời Hiu Quạnh-TCS) 

Lạ xa vì những đổi thay, vì bao tình phụ! Một mình, bơ vơ bên phố lạ, phố đã thay tên, và không còn biết tại sao trước kia mình đã yêu thương như thế: 

"Từ trăng thôi là nguyệt 

Mõi mê đá thôi lăn 

Vườn năm xưa vừa mệt 

Cây đam mê hết trái 

Từ trăng thôi là nguyệt 

Tôi như đường phố nhiều tên 

Từ em thôi là nguyệt 

Tôi xin đứng đó một mình." 

(Nguyệt Ca-TCS) 

Do vậy, những con phố, bây giờ trở nên vừa xa, vừa rộng, vừa dài, vừa trống trải, hoang vu...! Khi lòng hoang mang, mâu thuẫn vì trái tim bẽ bàng trước đổi thay thế sự: 

"Nhiều đêm 

Muốn đi về con phố xa 

Nhiều đêm muốn quay về 

Ngồi yên dưới mái nhà." 

(Lời Thiên Thu Gọi-TCS) 

Và, cũng vì em lúc nào cũng hiện về trong tâm tưởng, nói lời yêu, lời tạ từ với tôi bên phố nọ: 

"Tưởng rằng đã quên 

Cuộc tình sẽ yên 

Tưởng rằng đã quên 

Em qua phố rộng 

Một lời trối trăng 

Còn tìm thấy trong đôi mắt." 

(Tưởng Rằng Đã Quên-TCS) 

Lúc một mình, cô đơn, xuống phố tìm chút hương vị tình yêu. Phố bấy giờ dài trong nỗi nhớ, trong lặng im, chỉ còn đọng lại tiếng ru buồn: 

"Ngày chủ nhật buồn 

Còn ai còn ai 

Đóa hoa hồng vùi quên trên tay

Ôi đường phố dài 

Lời ru miệt mài 

Ngàn năm ngàn năm 

Ru em giận hờn 

Ru em giận hờn." 

( Tuổi Đá Buồn-TCS) 

Rồi lại trở về với trái tim héo hon và tâm hồn trống trải, tuyệt vọng... 

"Khi bước chân ta về 

Đêm khuya nhìn đường phố 

Thành phố hoang vu 

Như một lần qua cuộc tình 

Làm sao em biết đời sống buồn tênh." 

(Tình Xa-TCS) 

"Có điều gì gần như niềm tuyệt vọng 

Trong xuân thì thấy bóng trăm năm 

Bỗng một hôm qua phố hoang tàn 

Tôi quen như tôi đã có lần." 

(Gần Như Niềm Tuyệt Vọng-TCS) 

Phố trong ông giờ đã hóa màu hồng, màu của tình yêu nhưng không có trong đời thực, một phố hư không: 

"Trời đất kia có hay ta về 

Một phố hồng, một phố hư không 

Đường lên cao bước chân nhè nhẹ 

Sương ô kìa, sương rơi bềnh bồng." 

(Có Nghe Đời Nghiêng-TCS) 

*Phố, như thế, gần như đã trở thành hơi thở, là linh hồn, là cuộc sống trong đời sống sáng tác âm nhạc của thi sĩ-nhạc sĩ họ Trịnh. Phố như một thôi thúc, một ám ảnh! Để từ đó, suối nguồn ngôn từ, ý nhạc, hình ảnh, tâm trạng và những biến thiên của cuộc đời, của thân phận tình yêu được nhạc sĩ chạm khắc thành những nét đẹp lung linh, sinh động, hoa mỹ, đầy sức quyến rũ! Những hồn phố ấy, bây giờ hình như vẫn còn phảng phất đâu đó và hiện diện hết sức tự nhiên trong những con phố ở Sài Gòn, *Huế, Đà Lạt, Buôn Ma Thuột, Hà Nội, khi âm nhạc Trịnh Công Sơn được cất lên. Âm nhạc ấy đưa hồn ta về với miền kỷ niệm, đắm chìm trong không gian tâm tưởng; êm ái và man mác buồn như một lời ru, lời từ biệt: 

"Có đường phố nào vui 

Cho ta qua một ngày 

Có sợi tóc nào bay 

Trong trí nhớ nhỏ nhoi 

Không còn không còn ai 

Ta trôi trong cuộc đời Không chờ không chờ ai."

(Ru Ta Ngậm Ngùi-TCS) 

"Thôi chào em 

Về giữa phố xá thênh thang 

Không gì vui 

Thì hãy gắng nhớ đôi lần." 

(Quỳnh Hương-TCS) 

Phố Biển, Tháng 12-2012

____________ 

* Tháng 3/2011,một con đường mới mở, ven dòng sông Hương, TP Huế chính thức được mang tên Trịnh Công Sơn.